|
|
SDWO |
Somaliland Democracy Watch Organisation To Promote Democracy In Somaliland |
|
|
|---|
|
|
Meydhaanka Taariikhda Soomaaliyeed Qalinka: Boobe Yuusuf Ducaale
“Dorraad-jire shalay-jire, Doorka maanta noo jire, Dib-u-jire hadhow-jire, Ninba weel u daray baa, Deyn loogu leeyahay,”
Maansadii ‘Awrka Dooh ma lagu yidhi? ee Cabdi Iidaan Faarax,
QORMADII 16aad Sidaas ayaan naloogu duur-xuli karin. Waa ayaan-darro marka uu qofka beni-aadamka ahi ka tallaabsado ama hilmaamoba wuxuu shalay soo amaray ama soo jiray. Idaacadda BBC-da waxa la furay 18/7/1957kii. Konton sannadood ayaa laga joogaa maanta. Kontonkaa iyo in badan oo ka horreysayba ummadda Soomaaliyeed waa ay soo jirtay. Somaliland Ingiriis ayaa gumeysan jiray. Wuxu tamar iyo taagba lahaa isaga oo intaas oo qalab ah oo BBC-du ku jirto adeegsanayay ayaa laga dhaqaajiyay Somaliland. 25/6/1960kii ayuu Philip Karl oo Ingiriiska Hargeysa uga madax ahaa, galabnimadii intuu calankii Ingiriiska oo la soo dejiyay gosha gashaday galabnimadii Jabuuti baabuur Land-Rover ah u raacay oo aanu Hargeysa u soo hoyan. Markaana BBC-du waa ay naga soo hor jeedday, waanu se ka adkaannay.
Halgan kale oo qadhaadh oo hubeysan ayaanu la gallay nidaamkii Maxamed Siyaad Barre. Halgankaas oo dad iyo duunyaba lagu hoobtay wuxu socday muddo toban sannadood ka badan. Ugu danbayntii iyada oo ay BBC-duna la jirtay dhinaca Maxamed Siyaad Barre oo dawlad ahaa, duhur cad ayaa kabo bir ah lala dul maray oo odeygiina xaggaa iyo Nayjeeriya naf-la-caarigii u daqaqamay wedkiina ku helay, Alla ha u naxariisto e’. Tobankaa sannadoodna BBC-du waxay la jirtay oo ay daafacaysay nidaamkii bahalka ahaa ee Siyaad Barre.
Maanta oo aanu u halgamayno dibudhis iyo geeddi-socod dimuqraadiyadeed oo aanu Soomaali oo dhan horseed ugu nahay, mar kale ayay BBC-du naga soo hor jeeddaa oo ay weli na daba waddaa kuwii aanu kabaha birta la dul marnay oo hadba Cali Samatar iyo Ina Jaamac Barre wareysnaysaa oo aanay dhex noo ahayn ee dhinac u xaglinaysaa. Waxay u xaglinaysaa iyada oo ka tagtay dhammaan wixi qiyam iyo akhlaaq ay idaacad casriyi lahaan lahayd. Dhex-dhexaadnimadii iyo xaq-soorkii ayay lumisay. Run-sheeggii ayay ka tagtay. Dhinacyada is-haya in ay waqtigii u qaybiso ayay ka tagtay. Xisaabtankii iyo xalliibnaantii (accountability & transparency) ayay duhur cad ka dhaqaaqday. Eex-iyo naas-nuujin ayaa meherad u noqday. Sidaas oo ay tahay cid ay wax ka qaadi kartaa ma jirto. Hore ayaanay teello u dhigan, waa se maanta oo qalabkii war-baahintu dabarka goostay oo noocyadiisii ciiddaa ka bateen. Maxaanu telefishan iyo idaacado haysannaa……Maxaa Website-yo ah…..Maxaa Intenet ah….. Maxaa maxaya……Maxaa maxaya. Bal 13/7/2007da eega. Waa Dooddii ku saabsanayd Kililka Shanaad ee dhex maraysay Madaxweynaha Kililka Shanaad ee Soomaalida ee Itoobiya iyo dadkii dhegaysanayay. Saacad dhan ayay socotay. Yuusuf Garaad ayaa gadh-wadeen ka ahaa. Immisa baabuurr oo raran ayaa halkaa lagu gubay oo laga wada dheregsan yahay? Miyaan toddobaatan baabuur oo raran dab la qabadsiin? Ma hanti yar baa meesha ku shuf beeshay? Dadkii Dooddu dhex maraysay haddii ay soo qaadi waayeen, muxuu Yuusuf Garaad u weydiin waayay? Waxba yaanu weydiinne muxuu tilifoonnada uga qaban waayay kuwii hantidii lahaa ee doonayay in ay wax ka weydiiyaan? Bal Idaacaddaa daya? Waah..Waah….Waxaasaa Idaacad ah.
18/7/2007da waa sannad-guuradii 50aad ee BBC-da. Haddii ay qiimo u leedahay Xaajigeennii Yuusuf Garaad iskuma lurine, wuxu inoo saaray tix maanso-booli ah oo Mustafe Sheekh Cilmi inta loo yeedhiyay qodobbada soo tiri lagu yidhi. Markaas ayaa innagana la inoogu sheegay in Mustafe BBC-da u hibeeyay. Car yaan foojarrada BBC-da laga waayin lacagtii Mustafe la siiyay oo aanay hibaynta iyo lacag-bixintu isa seegin. Galabtaa ma aan dhegaysan BBC-da oo Hadraawi oo maansooyinkiisii Hargeysa ku duubayay ayaan la joogay. Nin reer Hargeysa ah ayaa tilifoon ii soo diray oo ii sheegay maanso-ku-sheegga Mustafe Sheekh Cilmi, waxaanu iga ballan-qaaday in uu mid dhab ah ka dheegi doono. 9.00 saacadood ee habeennimo ayaan sugi kari waayay. Idaacaddii BBC-da ayaa soo gashay. Maanso-boolidii Mustafe ayaan dhegaystay. Ballaanka Ilaahay Saymihii Oktoobar iyo idaacadheedii ‘I dhegayso ama ha I dhegaysan’ ayaan soo xusuustay. Waxa madaxayga ku soo dhacay tuduc Hadraawi lahaa oo maansadii Daahyaley ku jiray oo ahaa:
“Gabaygaba ma ducashiyo, Dawarsaad ku keentaan, Mise dagan-ma-dhaaftiyo, Duul baad ka gadataan, Dhul dellegan ka soo xada, Mise luuq dahsoon iyo, Suuqa doqon-ma-garatiyo, Ku-dhacdaa ka dayataan, Marka geel dar loo horo, Diin maxaawgu heestaan,”
Akhriste, waan idin xiijiyayba e’ halkaa aan manta kaga soo hadho sida loo meydhaamo taariikhda Soomaaliyeed ee BBC-da iyo Yuusuf Garaadba ku can-baxeen. Maxay se ugu taallaa kol haddii indhaha iyo dheguhuba noo taagan yihiin, qalinku noo fiiqan yahay oo aanu marnaba af-beelin, website-yadu noo irmaan yihiin, waayeelkii iyo wax-garadkiina noo nool yihiin. Waxaan kaga baxayaa:
“Dufaanna waa weli, Hadday durugto sheekadu,”
Fiiro gaar ah:
Aan akhristayaasha ka codsado wixii tilmaan, war-gelin, dhalliil iyo toosinba ah in ay ii soo qoraan si aan Qormooyinka danbe intan uga sii hufo. Akhris wanaagsan.
Dhamaad Qalinka:
Boobe Yuusuf Ducaale
Qormadii 15aad Waa cabashadii dadweynuhu ka muujiyay nidaamkii musuq-maasuqa ahaa ee qabyaaladda iyo eexduba barriinsadeen ee horseeday ama ku soo dhaweeyay in Maxamed Siyaad Barre dal iyo dadba gacan bir ah ku qabto. Bal sawirkan u fiirsada Gurey oo xuduuddii jooga oo loogu yeedhayo laguna casumayo in uu dalka qabsado. Haddaba farshaxannimo, qoraal iyo wax-sheegba waa ka nee ma aha ka Yuusuf Garaad iidhehda beenta ah u samaynayo:
Wuxu yidhi:
“Goray baa ka ciyay meel, Gurayow war lagu sii, Gobannimadi waa halis, Geesku baylah weeyaan,
“Kaalay gowrac neefkaa“,
“Gurigiina dadab ma leh, Laga guray wixii yiil, Dadkii waa la gaasiray, Lama gudin xilkoodii“,
“Goosaradihii qaar, Gurrac kuu ma dhiginaa?“
“Gabadhiina waa ugub, Iyaduna geyaankeed, Guumeys ka noqotoo, Guudkaa u daban weli,“
“Sarar gool wan shilisoo, Geedaysan hooyaa,“
“Goraygiina yaabyoo, Ka gur Qaafo buu yidhi,“
“Guray oo xuslinayoo, Baahi geylamaysiyo, Gabaddano eryaysaa, Gooddiga ka soo kuday, Gobaad leexadiisay, Meel dheer ka garatoo, Waa Gaal-la-jooggii, Yaradkiyo gabbatiga, Gudcur siiyay berigii, Waa ninkuu Gumeystuhu, Marka uu gabraar tago, Garanuugta celin jiray, Is-na soo galaydhyee, Iyadana talaw go’an, Haan bay garays iyo, Ganbo iyo hagoog iyo, Googgarad jacfaaniyo, Maryo dumar u geliso, Gunta iyo furkii bay, Xinne ugu guduuddoo, Waxay tidhi: ’Gedaan dheer, Ninka soo gurdamayaa, Gabadh dooni maayoo, Gogol looma fidiyee, Guushkiyo qadhaabkiyo, Gawska ugu roonow, Dhaxantana wax uga geli, Aniguna gadaashiyo, Guradaan ka baxayaa, Gurigiina waa kaa,’
Geylankii xawaaraha, Gurmo- go’an xaskeediyo, Gubad raran leh soo jiidh, Dadkii qaar galaafaha, Gaaddada ku soo qaad, Ginbirkiina soo fuul,
Yidhi yidhi Gobaad yidhi, Gacan dhiig leh soo taag, La ye gooha soo reen, Haantiina kama gurin,
Kol hadduu gabbood iyo, Goosarado caammiya, Is-la helay ninkii Gurey, Cidi lama gudboonee, Hanbadii ku gooraan, Gufarkii ku naalloo, Hadba goobo soo qaad, Ku gufee calooshii.“
Halkaas ayuu geeddigii saddexaan oo Gurey jile ka ahaana ku dhammaaday. Wixii ka danbeeyay waa hawl u taal halabuurka Soomaaliyeed intooda dareenka waddaninnimo solay.
(La soco...............................)
Qormadii: 14aad Aan Cabdi Iidaan Faarax ku horreeyo oo wax aan badnayn ka soo qaato maansadiisii xilligaa ku beegnayd si ay tix-raac uga dhigtaan innamada buugaagta qorayaa. Wuxu yidhi: “Ma waraabe dad-qaadiyo, Libaax diifi ku taallaan, Isku doorsanayaa, Ka dugaag ka dugaag, Ma daacuun ka tagoo, Fanto soo dalbo baa, Ninkaa diirka madow leh, E’ daartii Gaalka fadhiistay, Haddii anu ii damqanayn, Ma dan baa iga haysa,”
Cabdi Iidaan isaga oo maalin ka qedaynayay hudheelkii Tuyuub ayuu arkay Hashii Maandeeq oo candho weyn oo lagu hoos sawiray calankii Soomaaliyeed, markaasu la yaabay cidda dhereg iyo dheef ka heshay, markaas ayuu yidhi:
“Cadho legeddaydaa lagu sawiray, calanka hoostiisaa, Car yaa maalay oo loo lisaan, caawa leeyahaye,”
Macallinkii Qaasim sow kii lahaa:
“Is-ma doorin Gaalkaan diriyo, daarta kii galaye, Dusha midabka Soomaalidaad, dugulka mooddaaye, Misna laguma diirsado qalbiga, waa dirkii Karale,”
Mar kale Qaasim sow kii lahaa:
“Ma daddihin Rashiid maatadaan, daad-guree idhiye, Shicibkii daryeel weli ma helin, daacadda ahaaye,”
Bal Timacadde ka warrama markii uu lahaa:
“Ri’ dhashaaba la iskaga daraa, rubuca Jiilaale, Ma Riwaayad baa calanka sow, ruuxna kuma naaxo,”
Tixdiisa Buul-duqeed, sow kii mar kale ku yidhi:
“Shicibkii dagaalka u gala, daadsan suuqyada e’, Danbarkeedi Maandeeq nimaan, doonin baa dhamaye,”
Aadan Carab sow kii lahaa:
“Maskab kama dhaxline wiilal baa, helay macaankiiye, Kun nin baa martabadii u hadhay, ama malluugtiiye, Inta kale mus ood laga rogtay, meerayaan dibade,”
Abwaankii waddaniga ahaa ee Cali Xuseen miyaanu odhan:
“Dhulkayaga kuwii qaybsadee, cunaya dheeftiisa, Aan shalay ka dhiidhiyay haddeer, yay dhergaan weli,”
Bal hadda maansadii taariikhiga ahayd ee Xaaji Aadan Af-qallooc aynu tuduc ka soo qaadanno:
Tallaabada mid gaalkii shabbaha, tegey ma liibaane, Adigoo wuxuun tabanayoo, tegay halkuu joogo, Kolkuu sida libaax raqi u taal, qoorta kor u taago, Oo uu tayga luquntiisa sudhan, taabto faraqiisa, Oo inaad addoonkiisa tahay, taana la ahaatay, Oo aan dadkana taakulayn, calanna taageerin, Oo inuu adduunyana tabcado, taa qudha u jeeda, Iyana waa tabaalaha waqtiga, taynu aragnaaye, Tu’ kaloo ka daran baa jirtee, taana bal aan sheego,
Maanta oo dhan haddii aynu wadno ka dhammaan meyno. Sidaas ayay Riwaayadahiina inoo dheer yihiin oo aan laga geyoonayn. Bal kuwa waxa sidaa u qoran is-leh maanta qora iyo ka iidhehda aan jirin u samaynaya ka warrama. Ka-daraa u magac-bixin.
III. Gurey: Saymihii Oktoobar
Waa Geeddigii saddexaad oo taladii dalka Gurey ayaa qori caaradii kula wareegay: Waa Saymihii Oktoobar:
“Dadkii soo gadaal noqoy, Hadba goosan soo biir, Higsi la isku soo gaadh, Gawraha duleedkii, Gacalkii isugu yimid, Golihii la weynee, Dhagxaan la isu soo guray, Shaxda loo garraaddee, Lagu guulyay meeshii, Sheekadu gabaabsiday Badh gataatigii ciir, Galaayuuska hibashada, Guuxa hoos-ka-tuurka leh, Gocoshada kor loo qaad,“
(La soco...............................)
Qormadii 13aad Markii waagu guubaha,
Iyo furay garayskii,
Gaafkiyo xusuustii,
Inta ubax guduutiyo,
Duco lagu gunaanaday,
Gaarriyow halyaygii,
Hanbalyada la gaadhsii,
Gacan-qaadka lagu dhaaf,
Markii ay farxaddii iyo dabbaal-deggii dadku intaa ka geysteen ayay ka tageen oo ka dareereen. Waa Gobaad iyo Gadh-wadeenkii loo xil-saaray. Si farshaxannimo iyo xarraogaba leh ayuu Hadraawi inoogu sawirayaa wixii dhacay ee Gobaad iyo ninkii loo xulay dhex maray. Wuxu intaa raaciyay:
“Ka gadaalla Wiilkii,
Intuu gaadh u diray qaar,
Gargaraacyay aqalkii,
Soo gal baana lagu yidhi”
Gadh-wadeenkii Beeshu xil-saaratay ayaa Ciidammadii u diray in ay Xuduudda ilaaliyaan oo ay cadowga ka hor tagaan, is-na aqalkii garaacay oo Gobaad hor tegay.
“Gobaad foolku ka hor yimii,
Isha la isku galac sii,
Garashaa fogeysoo,
Gabadhuba ma heellana,
Wejigeeda guul iyo,
Gacaltooyo kuma taal,
Hadda waa markiiba iyada oo aanay dabbaal-degyadii dhammaanin oo weli riyaaqii iyo rayn-rayntii lagu jiro. Muxuu sameeyay Gadh-wadeenkii Beeshu xulatay. Bal aan daalacanno wixii dhacay:
Gacan qaawan soo fiiq,
“Kaa geysan”, bay tidhi,
Xiisihii ka gaaggaxay,
Hogashada gandoodkii,
Soo laabtay goroddii,
Isaguna guhaaddiyo,
Guul-guulka ka hor yimid,
Gabbashada is-weyddii,
Waxay tidhi: “Guntiga xidho,”
“Go’a iga fur”, buu yidhi,
Gudin iyo hangool iyo,
Garab-qaad is-weheshay,
Tidhi: “Qabo Guddoonshow”,
“Gogol” buu ku yidhi: “keen”,
“Ganbadh” bay ku tidhi:”Hoo”,
Gar-gariirka lahashada,
Cabashada is-gabangabi,
Milliqsiga galaa-bixi,
Durba gaajo soo qaad,
Dib u guratay Joog-dheer,
Eeg-eegtay gurigii,
Gudur meel halkana yaal,
Iyo gocay hadoodilan,
Ugu geysay meeshii,
“Gurracow” ku tidhi: “Hoo”,
Isaguna “Guddoon”: yidhi,
Baahiduu la golongolay,
Gunnadii xujaysnayd,
Markii uu gondaa dhigay,
Galladii ku rayray,
Hadduu guur xil leeyahay,
Gabadhiiba kuma lurin,
Kaba goosay hadalkii,”
Halkaas ayuu ku dhammaanayaa Geeddigii labaad iyo Gurrac oo aan gabadhiiba danaynin. Waa Gobannimadii oo baylah noqotay gawsna la dhaafsaday. Wixii Guddoonshe loo xulay guurka Gobaad ee gudin iyo gaashaan-qaad is-weheshaba loo dhiibay, midna iskuma lurin xilkeedii. Mar kale ayay dadkii quus iyo hungoba dareemeen, waxaana xigay suugaantii laga tiray iyo sidii dadku u cabbiray wixii dhacay sannadahaa.
Ma suugaan baa…..Ma heesaa…..Ma riwaayadaa…..Maxaa keyd noo duugan e hadba mid cidifka la soo jiidanayaa. Waa durdur aan gudhayne bal aan godollo idiin ka soo naqo:
Qormadii: 12aad
Gudcur baa haddana yidhi, Waxaad goobta keenteen, Magtii Giibba maahee, Gashigii badh baa hadhay,
Hasha gabanku maaliyo, Gaadiidka Beeshiyo, Geyigiyo dhulkoo idil, Waxa geelal joogiyo, Inta gorod madowliyo, Geesleyda soo tuba,
Iyadoon la kala gurin, Hanti oo dhan loo gee, Lagu yidhi guddoon hoo, Inantii ma gadan tahay?
“Yaa is-gaadhay”, buu yidhi, Googaradaha dumarkiyo, Waxa aad go’ haysaan, Iyo goo-go’ lacageed, Iska soo guru yidhi,
Guryihii la baadh-baadh, Guntintii danbaysiyo, Kawlkiina loo gee,
Kawlku wuxu ahaa wax la dhigo oo la keydiyo oo cunto ah inta ugu danbaysa, sida ay iigu macneeyeen intii aan aqoonta biday.
Gudcur weli ma qancin oo ma helin wuxu gabadhii Gobaad ee la weydiistay ku beddesho ama kaga samroba. Dalabkiisii ayuu weli sii wadaa,
Gudcur baa haddana yidhi: “Xinjir gaatamaysiyo, Cadraddiyo gashaantida, Inta wiil gantaashiyo, Gaashaanka hanatiyo, Ordoo geesigiinniyo, Gaaridiinna labadaba, Goobtan keena” buu yidhi,
Codsigaana loo gee, Wuxu yidhi guddoonsaday, Gabadhiina waa taa,”
Waxa halkan ka bilaabmaya dabbal-degyadii iyo damaashaadkii loogu ciyaarayay xornimada iyo madax-bannaanida la gaadhay. Ciyaarihii hiddaha iyo dhaqanka, maansooyin iyo heeso lama kala reebin ee mowjado ayaa la soo rogay. Mustaqbal iyo ididiilo san ayaa lagu wada naallooday. Maandeeq oo mataanaysay oo gaawaha loo wada cushay iyo togag malab ah oo soo rogmaday ayaa lagu wada riyooday oo halkan la soo wada dhigtay.
II. Gurrac iyo geddiisii:
Waa Geeddigii labaad iyo Gurrac oo talada dalka la wareegay markii gumeysigii tegay. Waa 1960kii markii gobannimada la hantiyay ee labadii gobol la isku daray. Intan Gudcur la guddoonsiiyay waa qiimihii gobannimada oo dad noolina ku jiray. Soo hoyatay Maandeeq, Gobaadna gacanta lagu dhig. Damaashaad iyo mashxarad baa xigay. Bal hadda aynu eegno sida Hadraawi u sawiray. Wuxu yidhi:
“Guul Allaa la wada yidhi, Gaaridii la soo hooy, Geesigiina loo door, Guurkeeda hanan laa, Gobolkana xilkiisiyo, Geeddigiisa koowaad, Gadh-wadeen ka noqon laa,
Waa dabbaal-degyadii lagu muuneeyay labadii maalmood ee 26kii Juun iyo 1dii Juulay 1960kii. Waxa la doortay hoggaankii dalka iyo dadkaba xilkooda gudan lahaa. Maxaa haddaba dhacay? Bal hadda sawirkan quruxda badanna ka bogta.
“Golihii la dheehee, Harrarrada la goobiyo, Googgooska lagu xidhay, Gelbiskii rugtii yimi, Gurxankiyo mashxaraddii, Dadku gooli-baadhkii, Gumucyada rasaasta ah, Sida galayax loo tuur, Is-na goobta quruxda leh, Hadba gees u daymoo, Guurtidii isugu timid, Mahad-celin ku gaal-gaal,
(La soco………………..)
Qormadii 11aad Kol haddaan gunaanadkii iyo gebo-gebadii u qalin-qaatay aan tiraabta ama hadalka idin ka baandheeyo oo aan tix ama hawraarba idiin ku soo xidho. Isku iidaanta labadaba.
Dadka qaarkii waxay la tahay in immika la qorayo wixii Soomaali soo maray. Xaasha! Waa wax hore u qormay. Nin maan-gaaban ayay se la tahay in dadka la duufsan karo oo guul-darrooyinkoodiina guulo loogu rogo karo, intii hagratay ee halgaaddayna geesiyaal looga dhigo karo.
Dhici meyso taasi. Dhaar baa ka taal oo waa kii Hadraawi Maansadiisii Daalacan Ku lahaa:
“Durbaankay tun-tumayaan, Dawankaynu sidannaa, Sida danab u baabi’in,”
Bal aynu daalacanno Abwaanka weyn ee Maxamed Ibraahin Warsame oo loo yaqaanno Hadraawi sida quruxda iyo farshaxannimada leh ee uu u sawirayo saddex xilli oo ay soo martay ummadda Soomaaliyeed eek ala ahaa:
Ilaa 1960kii: Gudcur baa arlada jira, Gumeysigii, 1960Kii-1969kii: Gurrac iyo Geddisii, Musuq-maasuqii 1969Kii-1991kii: Gurey, Saymihii Oktoobar
Waa buugagta noo qoran ee noo duuban ee aanu sidii surradda aqalka inta aanu furfruno qori doonno maanta iyo berriba.
Saddexdan xilli waxaan u cuskanayaa oo aan soo xiganayaa qaybo ka mid ah Maansadii Gol-Janno ee Hadraawi oo si aan la qiyaasi karin saddexdaa marxaladood sawir ma-guuraan ah oo aan tuugna xadi karin uga bixinaysa:
Gudcur baa arlada jira: Xilligii Gumeysiga
Waa Geeddigii koowaad: Waa markii Gudcur oo Gumeysigii ahaa talada hayay:
Wuxu yidhi:
“Gudcur baa arlada jira, Gogoshaa la jiifaa, Gama’ waa la maqan yahay, Goonyaha cabaad iyo, Gurxan baa ka baxayoo, Reerihii badh baa guday, In la guuro weeyaan, Gaadiid ma leylyana, Gadh-wadeenka Beeshuna, Gabadh buu ku xidhan yahay, Iyaduna Galbeed iyo, Dhul fog bay go’doonkiyo, Gocashada ku joogtaa, Waqti waa is-gurayaa,”
Gumeysi ayaa lagu jiraa. Soomaalidii waa ay huruddaa, laakiin dalalkii kale qaylo iyo sawaxan ayaa ka baxaya oo halgan ayaa ka socda. Afrika badh ayaa xorowday, in Soomaalida lagu darona waa loo baahan yahay in kasta oo ay baylah badani jirtay. Halabuurku halkan gabadh ayuu ka dhigayaa Gobannimadii. Waxa bilaabmaya dhaqdhaqaaqii gobannimo-doonka, wuxu yidhi:
“Goor danboo xisaabtii, Gebo-gebo ku dhowdahay, Ayaa Gaarriyow qaar, Gabrantii dayesnayd, Garaadkii ku soo degay, Talo la isu gee-gee, Dadku hawlo gaaxdiyo, Gale baadi-doonkii, Gudcur la isla soo tag, Gabadhii la weydii,
‘Geedka aan tagnuu’: yidhi,
Garta jilibka loo lab, Hadalkiina gu’I waa,”
Waxa lala garramayaa Gumeysigii oo gobannimadii oo gabadh ku suntan la weydiisanayaa. Waa gar-naqsigii iyo halgankii shacbiga ahaa ee dal iyo dadba lagu xoreeyay.
Wuxu Hadraawi intaa ku daray:
“Gudcur baanihiisii, Markuu soo gunaanaday, ‘Guunyo keena’: buu yidhi,
Guclo orod la soo roor, Goolal soocan loo miidh, Ahminkiina loo gee,
QORMADII 10aad
Cali Sugulle miyaanu odhan:
“Af-qalaad aqoontu miyaa, Maya maya, Maahee af-qalaad aqoontu miyaa, Maya maya, Maahee waa intuu qofba Eebe geshaa, Ayay nala tahay annagee, Ma og tahay, Dib looma abuuro dadkee,”
Aqoonta miyaa la soo ergistaa, Aqoonta miyaa la iibsan karaa, Mayee waa intuu qofba Eebbe geshaa,”
Miyay illoobeen markii Cali Sugulle dal iyo dadba u yaabay ee uu lahaa:
“Ma hadhin ma hadhin, Hadal la is-yidhaahdaayee, Hubsiimo hal baa la siistaa,”
Miyay illoobeen hadaaqii shacbiga markii uu maamulkii xilliyadaa jiray la amabaday ee if iyo aakhiroba la seejiyay ee musuqa iyo qabyaaladda lagu beeray:
“Dhagax iyo dab, La iskuma dhuftee, Kala dhowraay, Wax ka dhigan, Gobannimada Qabiil dhex galee, Kala dhowraay, Kala dheer labaduye, Kala dhowraay, Ways dhinac wadnaa, Kala dhowraay,”
Midina waa Ilmo Ismaaciil Samatar iyo Yuusuf Garaad sirta ka dhexeysa:
Sirta ka dhexeysa oo keliya ma aha e’, waa ta kelliftay in uu Yuusuf Garaad BBC-da abaal-gud iyo cawil-naqba u siiyo Ilmo Ismaaciil Samatar. Eedda iyagu ma laha ee waa mid isaga u gaar ah, waayo qof waliba Idaacad uu iska yeesho oo uu ka daldalmo hadduu helayo ma diideen.
Maxay haddaba Yuusuf Garaad iyo innmadu ku heshiiyeen? Waxba sheekada idin ku dheerayn maayo e’ sidii aan u maqlay ee aan weliba looga-qaateen uga war-qaatay aan idiin mariyo. Sannadkii 2000 ayaa Yuusuf Garaad ay dacwad ku soo oogeen dad badan oo ay BBC-da ka wada shaqayn jireen. Ilaa dhowr iyo toban ayaa la sheegayaa. Waa la isu hub urursaday oo looyarro ayaa la isu qabsaday. Gar-cadaawe ayaa la naqsaday. Looyarrada ka-sokow, labadii dhinac ee is-hayay waxay soo kiraysteen aqoonyahanno ama xeel-dheerayaal daafaca. Yuusuf Garaad waxa lagu eedaynayay in uu shaqaale ku qoray qaarna ku eryay hab qabyaaladeed oo eex iyo naas-nuujin daarran. Yuusuf Garaad iyo xertiisa waxa daafacyay Cabdi Ismaaciil Samatar, dhinaca kalena xeel-dheeraha Ingiriiska ah ee la yidhaahdo I. M. Lewis. Maa daamaa eedayntu ahayd eex-qabyaaladeed, labadan xeel-dheere waxa loo igmaday in ay caddeeyaan in arrintaasi dhaqanka Soomaalida ay ku jirto. I. M. Lewis sidii ay ahayd ayuu u sheegay in Soomaalidu waxyaabaha caynkaas ah ku dhaqanto. Cabdi Ismaaciil Samatar oo dooddiisii xeer-beegtidii garta naqaysay qaadatay, ayay dooddiisu ku salaysnayd in aanay Soomaalidu qabyaalad waxba isku yeelin oo ay tahay ummad isku af ah, dhaqan ah, diin ah iyo waxyaabo kale oo la mid ah. Dacwaddan oo eed aad u culays badan ahayd oo mustaqbalka iyo nolosha Yuusuf Garaad saamaynteeda ku yeelan lahayd sidaa ayay ku jabtay.
Yuusuf Garaad, waa nin wanaagsan oo abaalka celiya e’, wuxu damcay in uu ninkii Cabdi Ismaaciil Samatar hiilkaa aan la malayn karin uga mahad-celiyo. Arrinkii abaal-celinta ayuu rog-rogay. Run ahaantiina abaal-celintu waa ay kala qiimo badan tahay. Waxa ugu mudan in aad naftaada u hurto qof geeri kaa badbaadiyay. Abaal-celinta labaad waa in aad waqti u hurto qof wax ku taray. Ta hantidu waa licib saqiir iyo waxaan sakaaro ka biirsan. Yuusuf Garaad wuxu go’aan ku gaadhay in uu abaalkii ku celiyo waqti, bal se waqtigu uu noqdo mid aanu lahayn. Sidaa darteed ayuu waqtigii BBC-da iyo dhegeheennii intuu isku darsaday Ilmo Ismaaciil Samatar gunno joogto ah uga dhigay. Horto inta dhacday waa intaas marka aan idiin soo koobo. Dhagarta iyo eedda Yuusuf Garaad laga badbaadiyay inta ay le’eg tahay waxa marag cad u ah abaalka uu huray inta uu le’eg yahay. In wax weyn laga badbaadiyayna waxa idiin sii caddayn doonta inta uu sii wado Ilmo Ismaaciil Samatarkaa uu inagu qasbayo ee aynu ka khatownay. Geesna waa ay ka fiican tahayoo haddii aad ka bixi weydo war-baahinta, aakhirka qudhunkaaga ayaa loo dhaadhaacaayoo dadkuna wuu ku bartaa. Sidaa darteed, saaxiibkay Yuusuf Garaad waxaan ku leeyahay: “Iska soo mar waa kuu bannaan, marinkaad doontaaye.” Labada ta aad yeeshaaba kuu daran. Haddaad ka joojisana isa seegte saaxiibbadaa, haddaad sii waddana lagugu baray iyagana lagu baray. Adaa doorashada iska leh, annagana waa iskugu kaayo mid. Innammada aan abtiga u ahay waxba ma aad tarine iyaga iyo dadkii uun baad isku dirtay. Ka dabbaalo waa bade. Intaana aan mowduucaa ka idhaahdo.
(La soco……………..)
QORMADII 9aad Maantana waxaan leeyahay:
Mid waxaan ka idhi BBC-da iyo Dooddii Jimcihii 15kii Juun ee 2007da: Cabdi iidaan Faarax maanso uu lahaa oo Deelleeydii ah haddaan tuduc ka soo qaato, wuxu leeyahay:
“Doontaba an raacnee, Damacdaba an yeellee,”
Qormadii: 9aad
Aan Tixdii Neylo-jaliye idiin soo qabto, waxaanu Qaasim yidhi:
“Niyad baan u ledayaa hurdada, Naasir Naxaroowe, Nabdigaan ka soo jeedi jiray, noogayoo dhacaye, Nasashada darteed baad indhaha, nadarka yaabtaaye, Naxligii calooshiyo bogsade, nabarradeediiye, Naxariistu waa naca kufriga, nidar-galkiisiiye, Neecaw qabow iyo dabeyl, naafaclaa timiye, Nabad iyo naq roob baa beddelay, Neylo-jaliyiiye, Nacabkii Ilaah nooga ree, naaqiska ahaaye, Nudaygiyo naftii daashanayd, nololi waw koowe, Naxdinta iyo tiiraanyadii, waan ka neefsadaye, Nawriishkan maanta ah waxaan, naadiyaan helaye, Niibtii xareed baa ka timid, naannida ahayde, Naaf-dhaladka Dirirkii ahaa, nuurki soo celiye, Nasiib baanu leenahay haddaan, Aadan soo noqonne, Nuux-nuuxsigii Ina catoosh, nugul ka soo doogye, Nitaakhadii na gaadhiyo lugtii, nalaga naafeeyay, Nacalla-qabihii wuxu na baday, waa ka nool nahaye, Nabsigii wax badan loo dhursugay, nacasti soo gaadhye, Noolaatay ididiiladii, naxashka saarrayde, Nooleba mar uun buu samaan, nacam yidhaahdaaye, Kol haddii ninkii geyay kursiga, nabadgelyo u fuulay, Nimcada iyo sow mahad-naquun, lagu nagaan maayo.”
Qaasim naxariistii Janno Ilaahay ha ka waraabiyo e’, miyaanu 54 jeer adeegsan xarafka Na’ oo aanay mid kastaaba sideeda Geeddi (chapter) u noqonayn. Ma waxay moodayaan in aanu immika wax curinayno, sow annaga wixiiba noo ma sii yaallaan oo furfurid uun ma aha arrinkayagu. Alleylehe, dhallaaxda ayuu qaaday. Bartaana waa ay ku dilan yihiin.
Markii uu Macallin Qaasim sidaa lahaa, Laashinkii Abgaal ee Muqdisho Shiribka ka dheelayna waa kii lahaa ama ku shirbayba:
“Mar waa Rashiid, Mar waa Rasaaq, Raggaa kale, Ma Rootiyaa,”
Af jilicsan haddii aan idiin ku sheego, Laashinkan Abgaal ee shirbay wuxu leeyahay: “Cabdirashiid iyo Cabdirasaaq mooyane, ragga kale ma xaabaa miyaanay xil qaadi karin.” Waana gar.
Dooddan BBC-da markii aan dhegaystay Jimcihii 15kii Juun 2007da, Sabtidii 16kii Juun ayaan bilaabay in aan wax qoro. Falaadkii iyo cadhadii inta ay ilaa fogaadeen ayaan 160 Bog oo A4 ah ka daabacay. A5 markii aan u rogay ilaa 300 oo Bog ayay gaadheen. Intan aan idiin soo qoray waa mullaax aan qormadaa ballaadhan idiin ka soo diiray. Waxaan is-idhi xiisaha mowduucu inta aanu dhammayn beer yar oo ay qedada ku sii sugaan u sii dub kuruskana ugu jar-jar geedihiina waan idiin ku daadiyay. Miyeydaan isku goosan. Dhallinta “Ice-cream” badhax isku daadsan ah aan uga dhigo markooda. Wixii halkaa ku qornaa oo dhan soo gudbin kari maayo immika e’, bal iyada oo kooban iga guddooma.
Aadan Cabdille Cismaan markii Madaxweynaha loo doortay, wuxu Ra’iisal-wasaare u magacaabay Cabdirashiid Cali Sharma’arke. Markii uu xukuumaddiisa soo dhisayay, Cabdirashiid wuxu Wasiirka Arrimaha Gudaha u magacaabay Cabdirasaaq Xaaji Xuseen oo ay isku reer yihiin. Cabdirasaaqna markii uu xilalka wasaaraddiisa buuxinayay Maxamed Abshir Muuse oo xaaska Aadan Cadde eddo u tahay isna ay isku qolo yihiin wuxu u magacaabay Taliyaha Ciidammada Booliska Soomaaliyeed. Daahir Dhega-weyne oo ay isku reer yihiinna wuxu u magacaabay Agaasimaha Guud ee Wasaaradda Arrimaha Gudaha. Raiisal-wasaarihii dhammaa ee Jamhuuriyaddii Somalilandna Wasiir baa loo quudhay. Sidaa ayuu xaalku iska ahaa. Nidaamka caynkaas ah ee ballaysimay musuqii iyo boobkii dalka ka dhacay ee ku dhiirri-geliyay in uu Siyaad Barre qori caaradii taladii dalka ku maroorsado ayaa Nelson iyo Nebi maanta la idiin ku sheegayaa. Soomaalidu waxay ku maah-maahdaa: “Alif bilow kaaga xumaaday Al-baqra ayuu kula gaadhaa.”
Shinnida (abuurka) kala-go’a Jamhuuriyaddii Soomaaliyeed maalintaas ayaa la beeray, kuwii gumeysiga ku hoos jirayna ugu soo dhiirran waayeen. Nidaamka la idiin ammaanayaa waa kaas annaga oo aan ka tegayn in aanu sheegno wuxu ku wanaagsanaa, haddii laga tegi waayo. Lammaanka Ilmo Ismaaciil Samatar iyo inanka iidhehda u samaynaya ee leh: “Buugaag baa la qorayaa,” waxaanu leenahay: “Ha beenaan”. Annagu waxba qori meynno e’ kuwii maalmahaa la qoray ayaanu boodhka ka tumi doonnaa oo suugaan ah. Maxaa hees iyo maanso…..maxaa riwaayado….Maad iyo Murugo….Dhagar iyo Dhiillo noo keydsan. Cali Sugulle oo keliya ayaa Toddoba Riwaayadood muddadaa ka tiriyay oo ay wada duuban yihiin, halkudheeggoodii yaallaa oo isagiina noo nool yahay. Dib ayaanu carruurta u xafidsiin oo aanu u jili doonnaa. Bal ka warrama.
Miyay illoobeen halkudhegyadii halhayska noqday ee ay ka midka ahaayeen:
“Af-qalaad aqoontu miyaa, Maya maya, Maahee af-qalaad aqoontu miyaa, Maya maya, Maahee waa intuu qofba Eebe geshaa,
(La soco………………..)
Qormadii 8aad Taa Yuusuf Garaad iyo Ilmo Ismaaciil Samatar ayaan raacayaaye bal aynu Na’-daba higgaaddooda ka raacno. Cabdi Ismaaciil ayaa ku horreeyay oo laga hayaa waa Nelson Mandela. Axmed Ismaaciil ayaa ku xigay oo isna laga hayaa waa Nebi. Yuusuf Garaadna jiibta iyo jaantaba wuu u hayay oo codkoodii ayuu mowjadaha dhaadheer ee BBC-da inoo soo raaciyay innaga oo warar kale uga fadhinay.
Aadan Cabdille Cismaan, naxariistii Janno Ilaahay ha ka waraabiyo, eheladiisiina samir iyo iimaan ha ka siiyo. Aadan Cadde annagu luxudka ka toosin meynno, waxa se eedda oo dhan qaadaya cidda ka soo toosisa ee isku dayda in ay maanta taariikhda Soomaaliyeed dib u qorto. Aadan Cadde ixtiraam iyo xaq-dhowr ayaanu u haynaa aanay cidina u hayn, haddii se ay damcaan niman xajiimaysani in ay isku xoqaan, isaga iyo nasiibkii. Mas’uuliyaddaa annagu qaadi meynno ee waxa iska leh Ilmo Ismaaciil Samatar iyo BBC-da ka baayac-mushtaraynaysa magaciisa. Waxa eedda qaadaya Yuusuf Garaadka moodaya in uu magac u samaynayo ee magaciisa dhulka jiid-jiidaya. Xataa meytidii Soomaali ugu magaca iyo maammuska roonayd ayaa ka baxsan la’.
Aadan Cabdille Cismaan wuxu ahaa Madaxweynihii ugu horreeyay ee Jamhuuriyaddii Soomaaliyeed ee Askartii la eeday ka hoorraysay. Wuxu xilka madaxweynenimo hayay 1961dii ilaa 1967kii. Muddadaa uu xilka hayay 1961kii ilaa 1964kii Cabdirashiid Cali Sharma’arke ayaa Ra’iisal-wasaare ahaa. 1964kii ilaa 1967kiina Cabdirasaaq Xaaji Xuseen ayaa Ra’iisal-wasaare ahaa. Muddadaa lixda sannadood ah wixii wanaag iyo xumaan Soomaali ku habsaday isaga iyo nimaankaa uu xil saaray ayaa mas’uul ka ah. Aadan Cadde ammaan uu lahaa laga deedafeyn maayo, eed uu lahaana laga dul qaadi maayo. Maanta ayay hadlayaan Ilmo Ismaaciil Samatar iyo Yuusuf Garaadba e’ oo ay afartan sannadood ka dib doonayaan in ay taariikh qorantay meydhaamaane, afartan sannadood ka hor wixii la qoray ma eegnaa. 1967kii markii Aadan Cabdille Cismaan ku guulaysan waayay doorashadii labaad ee Madaxweynennimada wixii la qoray ama la tiriyay dib ma u eegnaa. Waynu ku qasban nahay. Tooda uun la akhriyi maayee, taayadana waa la akhriyayaa oo weliba waanu ka badsan doonnaa maxaa yeelay annagu runta ayaanu ku taagan nahay. Nin neceb iyo nin jeceliba ha akhriyaan, Reer Aadan Caddena raalli ha iska ahaadaan odeyga annagu luxudka kama aanu soo toosinne, rag dan leh oo magaciisa is-mar-marinaya ayaa soo toosiyaye. Aan idhaado: “Shalaa dhalateene, waa la shubi jiray.”
Marka hore Aadan Cabdille Cismaan wanaag iyo xumaan wiixii uu la yimidba wuu iska yeelanayaa, ammaanta Aadan Caddena sida ay nala tahay halkaa kuma jirto e’, waxay ku jirtaa in aanu siyaasad Soomaaliyeed dib u gelin markuu xilka ka tegay. Halka uu xishamadda, xaq-dhowrka iyo xarragadaba ku leeyahay waa halkan. !961kii wuxu isla sharraxay Sheekh Cali Jimcaale oo uu hal cod kaga adkaaday. Sheekh Cali Jimcaale intuu hanbalyeeyay ayuu albaabka ka baxay. Cidi kuma ammaanto. Aadan Cadde 1967kii hal cod ayaa lagaga helay. Waxa lagu ammaanaa xilkii ayuu wareejiyay. Maxaa loogu ammaanayaa ee Sheekh Cali Jimcaale loogu ammaani waayay. Waxaanu leenahay Aadan Cadde sidii dastuurku farayay ayuu yeelay, waajib-gudashadana la iskuma ammaano. Muxuu samayn lahaa ee kale. Dagaal sokeeye ma ridi karayn. Inqilaab ma dhigi karayn oo bilayskana qoladii Madaxweynennimada ku guulaysatay ayaa haysatay, millaterigana Maxamed Siyaad Barre oo markaaba inqilaabkiisii 1969kii diyaarinayay.
Caalimkii weynaa ee murti-dhaadhiga ahaa ee Axmed Ismaaciil oo si aan kuwa hore loogu khaldin Diiriye iyo Qaasinba u dheeraayeen oo mala-awaalka iyo oddoroska aan lagula tartami jirin ayaa sii dareemay in taariikh booli ah la qori doono oo weliba Na’da laga unki doono. Wuu sii ogaa in saddexankani iyaga oo Na’da ku hal-qabsanaya oo Nelson iyo Nebiba ka faashanayaa ay isku deyi doonaan in ay meydhaamaan taariikhda Soomaaliyeed. Markaasuu ka sii hor degay oo Na’dan ay afartanka sannadood ka dib nafta moodeen ka tidcay maanso xariir ah oo mullaax galool laga soohay oo aanu maan-gaabku nuxurkeeda garan karin. Wuxu tiriyay maansada la baxday Neylo-jaliye. Waa 1967kii. Bal ka warrama ninka oddoroska iyo mala-awaalka intaa le’eg lahaa, ee aanay weliba markaas oo keliya ahayn. Ma waxay moodayaan in carruurtayadu aanay dhaxal haysan oo aanay waxba u qornayn. Xaalku waa dhuxul danbas huwan ee maan-gaab iyo nin liitiya oo dubur hawd ka xulay ayaa moodaya in aanay waxba noo duugnayn. Kaaga-daranta sow haddana wixii ma wada qorna ama wada duubna oo hadba mid cidhifka la soo jiidan maayo. Aadan Cadde isaga oo nool ayuu tixdan maqlay oo kama dabo-geynayno. Isaga iyo Cabdirasaaq oo tixdan ku magacaaban Ina Catoosh waa ay ogaayeen. Xan kuma aha. Sidaa ha loo ogaado, waana la isu Na’ tirsanayaaye, bal waa cidda nagaga badisa.
Aan Tixdii Neylo-jaliye idiin soo qabto, waxaanu Qaasim yidhi:
Qormadii 7aad
Aniga oo idiin soo koobaya, Aadan Nuux Dhuulle ayaan E-mail u diray. Waxa ii xigay Axmed Xasan Cawke oo aan tilifoon kula hadlay oo ii sheegay in uu arrintaa Aadan Nuux Dhuulle kala hadli doono.
Mar labaad ayaan Aadan Nuux Dhuulle E-mail u diray in kasta oo uu fasax ku maqnaa. Waxba yaan hadalka idinku daallinne, aakhirkii Yuusuf Garaad ayaan la hadlay waxna kama suuro-gelin in kasta oo uu tilifoonkaygii iga qortay oo uu iga ballan-qaaday in uu ila soo hadli doono.
Marka hore inta aanan dulucda qormadaydan u gelin, laba halba aan idhaahdo: Hal waxaan ka leeyahay wareysigii Cabdiraxmaan Jaamac Barre, halna waxaan ugu marag-furayaa Maxamed Cabdi Gabboose oo si mowduuciya (objective) ah arrimihii uu soo qaaday uga hadlay.
Cabdiraxmaan Jaamac Barre waxaan ku leeyahay: “Wada-hadallo ay SNM ku gacan-saydhay ma jirin.” Intii aan SNM ka tirsanaa waxaan ku jiray hay’adaheeda hoggaaminta, marka aanan hay’adaha hoggaaminta ee SNM ku jirinna, waan ka ag dhawaa. Arrintaasi mid marna gole timid ma ahayn. Cabdiraxmaan Jaamac Barre wuu is-moodsiiyay in uu SNM la xidhiidhaye, waxay u badan tahay in uu arrintaa kala hadlay niman Isaaq ah oo Xamar la joogay. Cabdiraxmaan se wuxu mooggan yahay in aanu Isaaqu SNM wada ahayn. Ha u bateene, SNM ma wada ahayn ayaa lagaa yidhi.
Dr. Gabboose wuxu wareysigiisii BBC-da ku sheegay in Siyaad Barre gobolladii woqooyiga u soo ambo-baxay si uu indhihiisa ugu soo arko ka dibna ku tallaabsado sidii uu maamulkiisa wax uga beddeli lahaa. Sidaa ayuu Jabuuti ku yimid 1987kii. Mengistu Xayle Mariam ayay is-arkeen. Kulankaa dabadii, Gabboose wuxu inoo sheegay in Siyaad Barre ciddiyo libaax yeeshay oo aanu ahayn kii Xamar ka yimid, bal se talo kale oo aar-goosi ahi ku dhalatay. Dr. Gabboose waxaan ugu marag-furayaa warar ay I siiyeen odayaasha Reer Gebilay mar ay Siyaad Barre oo jidka soo maray halkaa kula kulmeen. Waxaan soo xiganayaa war-galeenkii looga-qaateenka ahaa ee Chief Caaqil Maxamed Ibraahin Khaliif, naxariistii Janno Ilaahay ha siiyee. Maxamed Ibraahin Khaliif wuxu ii sheegay in uu Siyaad Barre ku yidhi: “Waxaan jeclaan lahaa in maanta cimrigayga labaatan sannadood dib la ii celiyo.” Markii ay sababta weydiiyeenna wuxu ugu jawaabay: “Waxaan u joogi lahaa waxaanu rag kala yeello.” SNM ayuu u jeeday. Siyaad Barre wuxu aamminay haddii uu Mengistu la heshiiyo oo SNM meesha ka baxdo in uu cid walba ka adkaanayo. Sidii uu Dr. Gabboose sheegayna Siyaad Barre waan-waantii uu Muqdisho kala yimid wuu ka digo-rogtay oo aar-goosi iyo cadaawad ayuu u beddeshay.
Waa halkii Hadraawiye, arartan aan ku soo xidho:
“Aafrtaa xan durugtiyo, Danni jira wax-sheeggii,”
Docda kale aan u soo noqdo qormadaydii aan qalinka u holladay. Intaasi haddii ay dhacday ayay ila noqotay in aan si kooban wax uga qoro Heshiiskii aan taabbo-galka noqon ee dhex maray Siyaad Barre iyo Mengistu Xayle Mariam 1988kii. Sida aan aamminsanahay ma ahayn Heshiis laba dal iyo laba dad dhex maray, wuxu se ahaa Heshiis ay laba shakhsi oo taladii dalalkooda xoog ku maroorsaday ay ku muraadsada is-yidhaahdeen, waxba se aanay uga naaso-caddaan. Runtii waxay noqotay in ay labadoodiiba eedeen oo dagaaleen.
Waxaan dib u halacsaday Buug aan ku ururiyay Xusuustayda Halgankii Hubeysnaa ee SNM oo la yidhaa: “Dharaaraa na soo maray”, oo weli qabyo ah, in kasta oo aan is-leeyahay intiisii badnayd way qorantay. Waxa laga yaabaa in aanay adkayn in qof xusuustiisa qoraa, marka se laga hadlayo halgankii hubeysnaa ee SNM inta qof ahaan iigu beegmaysa iyo inta la iga filayo ayaan is-lahayn. Inta qof uu qaban karo ayaaba iska kooban. Waa hawl ay hay’adi qaban lahayd, fallaadhi se gilgilasho kaagama go’do.
Geeddi (Chapter) Buuggaa qabyada ah ku jira ayaa ku saabsan Heshiiskaa hagaasay ee Siyaad Barre iyo Mengistu aanu midkoodna midhihiisii goosan, bal se soo deddejiyay dhicistoodii. Burkaba bahal kama ay filan, shakina kuma jiro in ay nimankaa odayaasha ahaa tiradii ka gedmatay oo ay gudcur gudayeen ama ay lafba toobin ku hayeen. Qalinkii ay saxeexaa ku duugeen way eedeen oo dagaaleen. Khadkii oo aan engegin ayaa qormadoodii rag kale degay.
Aniga oo aan Geeddiga Buuggaa qabyada ah ku jira sidiisii u soo wada qaadnayn oo uu badan yahay, bal aan wax idiin ka soo garooco. In aan mowduucan ka hadlo markii aan goostay, waan ka maarmi waayay in aan raad-raac ka dhigto. Waan idiin soo koobayaaye, dhareerka ceshada oo yaanu hunguri idin qaadin. Sidaa ayaan Heshiiskii oo maalin maalin iyo saacado ah idiin ku soo qoray. Haddaad u baahataan fadlan Dhaxal-reeb: Horaad ka xigto, maanta meel kale ayaan Dayax-weerar u heensaystaye.
Dooddii BBC-da ee 15kii Juun 2007da ku soo noqo. Yuusuf Garaad iyo Ilma Ismaaciil Samatar waxay moodayaan in ay carruurtayada iyagu wax u dhigi doonaan ama immikaba u dhigayaan. Xaasha! Mar kale iyo marar kaleba aan idhaahdo dalqad baa ka taal.
Doodda xiisaheeda aan dawaarka mariyo, idinkuna waad ku daasheen akhriska e’.
Qalinka: Boobe
Yuusuf Ducaale
Qormadii 6aad. Intaasi marka ay isla jaan-qaadi weydo ayay tebin-xadka iyo warar-shishiguba yimaaddaan, waana xanuunno u gaar ah BBC-da.
War-tebinta iyo baahintuba waa xil. Waa xikmad. Waa xil-gudasho. Waa xaq-dhowr. Waa xaq-soor. Waa xishmad. Waa xil-qaad. Waa xisaabtan (accountability). Waa xalliibnaan (transparency). Waa xarrago. Waa xog. Waa xeer. Waa xaagaan. Waa xiise. Waa xubeer. Waa bir-ma-geydo. Waa eex-la’aan. Waa run-sheeg. Waa socod. Waa safar. Waa sahan. Waa sahay. Waa su’aal. Waa sarriigasho. Waa dhaqan. Waa akhlaaq. Waa qiyam. Waa farshaxan. Waa fan sida loo fudaydsadaa ficilkaaga iyo fiiradaadaba ay fasaqdo.
War-tebinta iyo baahintuba xin ma aha. Xasad ma aha. Xiqdi ma aha. Xan ma aha. Xasarad ma aha. Xaglin ma aha. Xumayn ma aha. Xaq-darro ma aha. Xigasho ma aha. Xoox ma aha. Xanto ma aha. Xulad-hurin ma aha. Xaq-seeg ma aha. Xumo-beer ma aha. Xanaf iyo xadaafiir ma aha. Eex ma aha. Been-sheeg ma aha. Tebin-xad iyo warar-shishi ma aha. Intaas oo hal baas ah iyo inta aan hoos u leeyahay ee BBC-du ku sifowdayba ma aha.
Bal hadda u fiirsada wararka iyo Barnaamajyada BBC-da iyo sida ay wax uga sheegto dalalka Soomaaliyeed. Lix weriye oo Soomaaliya Jooga iyo afar Kiiniya joogaa shaqo kale ma laha oo aan Soomaaliya ahayn. Kaaga daranta waa dagaal iyo qarax. Meelaha nabdooni war ma sameeyaan. BBC-da colaadda iyo deggenaansho-la’aanta ayaa u war ah. Nabaddu war uma aha. Kaltuun Maxamed Cali iyo Jabuuti mar mar ayaad maqlaysaa. Dalka dhan ee Itoobiya ee boqolka malyuun ah London ayaa weriye looga diraa. Bal ka warrama. Qowmiyadaha Itoobiya iyo Qolooyinka Soomaaliyeed ee dega ma mid baa loo waayay haddii aanay dhowr helayn. BBC-da horumarku war uma aha. Somaliland wax yar baad maqlaysaa. Xiisad yari hadday ka kacdo waa lagu celcelinayaa. Miyaydaan u fiirsan muddaaharaaddada aan jirin ee Berbera inta badan laga sheego, hadda magaalooyinka kaleba Maayarrada waa la beddelaa. BBC-da kaga tusaale qaata laba-codlaynta iyo laba-wejiilaynta.
Abaal-gadka BBC-du waa u tusaale. Xaq aanay cid kale oo dhami ku lahayn ayay Somaliland iyo Hargeysa ku leeyihiin. Weriyayaashu Radio Hargeysa ayay ka tegi jireen. Radio Hargeysa ayaa BBC-da bilowgii laga baahin jiray. Keydka yaallaa waa kii Radio Hargeisa. Bal abaal-darrada intaa le’eg eega. Waa waxaan dhaqan Islaan iyo mid gaaleed midna ku jirin. Waa baadi-sooc ay BBC-du yeelatay intii Yuusuf Garaad yimid. Bal muxuu Gu’-roon-jire iyo kamankiisii macaanaa ee Baaar-caddaha ahaa galabsadeen ee loogu beddelay Guitar gaal tumayo oo aanad wiiqdiisa iyo cabaadka Siciid Cali Muuse kala garan. Ma horumar baa mise waa gaabisnimo iyo garaad-xumo. Cuudkii Soomaaliyeed ee Gu’-roon-jire maxaa la siistay. Hadba luxudka ayuu ka soo boodayaa, markaasaa Cabdillaahi Qarshe hadba qabanayaa oo dul qaado ku leeyahay.
Waa halkii Hadraawiye,
“Haki Maxamed Geenyada, Hasha Garow u yeedh yeedh, Godol oo u gaal-gaal, Gabantana ka yara celi,”
Aan sheekadii hore hakad yar geliyo. Raalli idinka oo iga ah aynu dib ugu guurno 2003dii maalmo ay BBC-du ka sheekayn jirtay Heshiiskii Mengistu iyo Siyaad Barre dhex maray 1988kii.
Maalintaana waxaan qoray:
Tusaale haddaan soo qaato, 28/12/2003dii oo habeennimo Axadeed ahayd ayay BBC-du wareysatay Cabdiraxmaan Jaamac Barre oo sheegay in ay SNM ku gacan-saydhay Dawladdii Siyaad Barre oo u soo jeedisay in la wada hadlo. Weriyuhu ma weydiin Cabdiraxmaan Jaamac Barre goorta ay ahayd? Meesha ay ahayd? Iyo cidda ay SNM kala kulmeen. Waa su’aalaha aasaasiga ah ee saxaafaddu ku socod-barato.
Toddobaad ka dib isla barnaamajkaa waxa habeennimadii lagu wareystay Axmed Maxamed Siilaanyo oo ahaan jiray Guddoomiyihii SNM. Iyada oo uu Aadan Nuux Dhuulle barnaamajkaa gadh-wadeen ka ahaa labadaa habeenba, Axmed Siilaanyo ma uu weydiin in ay arrintaa wada-hadallada ee la sheegay in SNM ku gacan-saydhay wax ka jireen iyo in kale. Ma barnaamajyada ayaan u taxnayn weriyayaasha BBC-da? Ma iyaga oo aan waxba diyaarsan ayay dadka wareystaan? Mise waxay ku talo-galeenba in ay sidaa wax u dhacaan? Waa arrimo is-weydiintooda leh.
Saddex toddobaad (Axadood) oo is-xigay oo ka soo bilaabmayay 28/12/2003dii, waxa Heshiiskii Siyaad Barre iyo Mengistu Xayle Mariam ee 1988kii laga kala wareystay:
Aniga oo mowduuca laga hadlayo xiisaynayay xogogaalna u ahaa markaan dhinaca SNM ka soo joogsado ama aan cuskado wararkii rasmiga ahaa ee ay na siiyeen madaxdii Itoobiyaanka ee Heshiiskaa goob-joogga u ahayd, waxaan isku dayay in aan BBC-da la xidhiidho.
Qalinka: Boobe
Yuusuf Ducaale
Qormadii: 5aad
Prof. Ali Mazrui ayaa Somaliland booqasho ku yimid. Ugu yaraan ilaa saddex maalmood ayay nagu qaadatay in BBC-da wararka Ali Mazrui laga sii daayo. 2006dii iyo 2007diiba waxa Somaliland booqasho ku yimid ilaa labaataneeyo arday oo Jaamicadda Pretoria ka yimid. Waa barnaamaj cusub oo Somaliland ay wax kaga baranayeen iyaga iyo macallimiintii wax baraysayba. 2006dii intii ka horreysay ardaydaa waxa Field Trip loo geyn jiray Ruwanda iyo Sieraleone. 2006dii laga soo bilaabo Somaliland ayaa qorshahoodii lagu soo daray iyaga oo ay gadh-wadeen u tahay Jaamicadda Hargeysa. BBC-du markii ay war ahaan u qaadan weyday, waxa loogu tol iyo taagba waayay barnamaajka waxbarashada ee toddoobaadlaha ah ku dara. Bal tabaalahaa daya. Dad iyo dalba sumcad iyo magac ayay u soo jiidaysay, bal se waa lagaga masuugay. Maxaa se ka macno ah intaas oo website iyo qaabab kale oo wax lagu gudbiyo ayaa maanta furane.
Somaliland dibudhis badan ayaa ka hirgalay. Waxa la soo maray: dibuheshiisiin, nabadayn, hub-dhigis, dhaqan-celin iyo dibudhis badan oo kale oo weliba ku suuro-galay curin iyo hanti waddaniya oo baahin iyo dhiirri-gelinba u baahan. Geeddi-socod dimuqraadiyadeed oo lagu guulaystay oo dhaxal Soomaaliyeed ah ayay Somaliland ku tallaabsatay oo in lagu hanbalyeeyo iyo in lagaga daydaba mudan. Maanta dibudhis badan oo ruuxiya (spiritual) ayaa Somaliland ka socda oo ay BBC-du ka indho-la’dahay ama aanay rabinba in ay baahiso iyada oo aan sacab ku qarin karin cadceed soo baxaysa. Dhalliilaha ugu mudan BBC-du waa iyada oo aan wax warar iyo barnaamajyo ah ka samayn: Xafidadda iyo Tartannada Quraanka Kariimka, Booqashooyinka ardaydu isku dhex gasho, ciyaaraha kubbadaha ee ardaydu isku dhex gasho iskuna booqato, tartannada iyo bandhigyada suugaaneed, ciyaaraha iyo barnaamajyada fanka iyo dhaqanka.
Bal u fiirsada kala-duwanaanshaha war-tebinta BBC-da. Waa heerarka kala fog ee ay BBC-da nafteedu kala joogto. Waxaad maqlaysaa Weriye maalmihii fatahaadda webiyada, Kismaayo lug kaga soo baxaya oo aad yaabayso intuu jeer, yaxaas, jebiso iyo dugaag kaleba uu soo dhex jibaaxayo iyada oo duumada iyo qaniinka kalena u dheer yihiin. Hanbalyo. Docda kale Darroor oo dagaallada ka dhacay dhimashadu boqollaalka dhaaftay iyo Buuhoodle oo dhowr iyo toban la iskaga dilay oo bannaan ah wararkoodu xigasho ayay ku ahaayeen. Waa kuwaa durka iyo daabaca BBC-du ama xarash iyo madax wejiyada ay leedahay.
Arrinta la xidhiidha dhacdooyinka aan la gudbin ee mudan in laga sheekeeyo aynu u bixinno oo maanta ugu wan-qallo tebin-xad oo noqonaysaa dhacdo run ah oo in la gudbiyo mudnayd bal se aan la tebin. Weriyahaa tebin-xada, warkana waxa ku dhaca tebin-xad. Waxa kale oo jira in aynu erey-bixin u samaynno wararka BBC-da loo gudbiyo bal se aan la baahin sida ay ku andacoodaan weriyayaasha qaarkood. Wararka noocaas ah ee aan helin baahintii ay mudnaayeen qudhooda waxaynu odhan karnaa waxa ku dhacay xanuunka aynu ula magac-baxayno warar-shishi oo noqonaya war mudnaa in la baahiyo oo aan baahintii uu mudnaa helin kuna dhex siqiiray Istuudiyaha BBC-da. Sababaha warar-shishiga dhaliya ama keena waxa ugu mudan ujeeddooyinka is-dhaafsan ee aan is-waafaqsanayn ee laga yeesho ama ka jira war-baahinta iyo danaysiga gaar ahaaneed ee qalabkaa xoogga leh loo adeegsado.
Bal marka hore aan is-weydiinno 18kii Julay 1957kii sababihii gumeysiga Ingiriisku u furtay BBC-da. Geeddi aan dheerayn aan dib idiin raro si aad ugu xidhataan kaalinta dhalliisha leh ee ay maanta ku jirto iyada oo ujeeddooyinkii ay Boqortooyada Ingiriisku ka lahayd qaar kale oo qofaysan/beelaysani ka soo hor mareen.
Si kooban haddii aan u idhaahdo BBC-da Laanta Af-Soomaaliga waxa la furay 18kii Julay 1957kii. Waxa isla waqti lala furay laba laamood oo muhiim ah oo bariga iyo galbeedka Afrika ku kala yaalla oo kala ah: Hausa oo Nayjeeriya ah iyo Sawaaxiliga oo Bariga Afrika ah. Waxa Laanta Afka Soomaaliga lagaga hor tegayay Idaacad gumeysi-diid ahayd oo Qaahira ka furnayd oo la odhan jiray “Sowtul-Carab minal Qaahira” dadkuna aad u dhegaysan jiray. Beryahaa Afka carabiga aad ayaa loo yaqaannay oo wargeysyadii toddobaadlaha ahaa ee dalka ka soo bixi jiray Afka Carabiga ayaa lagu daabici jiray. Idaacaddaa Qaahira ka soo hadli jirtay saamayn la yaab leh ayay shacbiga Soomaaliyeed ee gobannimo-doonka ah ku lahayd, markii danbena Af-Soomaali ayaa lagu darayba.
Maanta bal hadda aynu guud-mar kooban ku samaynno waxyaabaha ka jira BBC-da:
Tusaale haddaan idiin soo qaado:
Qalinka: Boobe
Yuusuf Ducaale
(La soco………….) Qormada 4aadd
|
M
